สัตว์หิมพานต์ งดงามในงานศิลปกรรม

ในความงดงามโดดเด่น ของศิลปกรรมไทยที่ปรากฏเป็นที่กล่าวขาน ศิลปะไทย ที่ได้ชื่อว่ามีความเป็นเลิศฉายชัดฝีมือเชิงช่าง จินตนาการการสร้างสรรค์และการถ่ายทอดเนื้อหา จากผลงานศิลปกรรมไทยหลากหลายประ เภทไม่ว่าจะเป็นสถาปัตยกรรม ประติมากรรม จิตรกรรมและประณีตศิลป์ที่นอกเหนือจากลายไทยอ่อนช้อย
 
ภาพสัตว์หิมพานต์ที่ประกอบนำมาประดับให้ได้เห็น นอกเหนือจากความงามของลวดลายภาพ สัตว์หิมพานต์ยังมีความหมายความเป็นมาชวนศึกษาและที่กำลังจะปรากฏในงานปั้นประดับพระเมรุ จากเรื่องราวเนื้อหาหลัก คติคำสอนในพระพุทธศาสนาที่นำมาเป็นแรงบันดาลใจในการสร้างสรรค์ผลงาน นอกจากเรื่องราวพุทธประวัติชาดก ไตรภูมิ วรรณกรรมเก่าแก่เป็นอีกเรื่องหนึ่งที่มีการกล่าวถึงและเมื่อมีการกล่าวถึงไตรภูมิ สวรรค์ นรก เขาพระสุเมรุ พระอินทร์ ในไตร ภูมิมิกถาเนื้อความยังพรรณนาถึงเรื่องราวของป่าหิมพานต์และสัตว์หิมพานต์รวมอยู่ด้วย
 
ป่าหิมพานต์ดินแดนที่กล่าวกันว่าไกลแสนไกลและยากยิ่งที่มนุษย์ธรรมดาจะไปถึง ในป่าหิมพานต์นอกเหนือจากพันธุ์ไม้ ในผืนป่าอันอุดมสมบูรณ์ ยังเป็นที่อาศัยของสัตว์แปลกมากมายทั้งสัตว์กึ่งเทพ สัตว์กายสิทธิ์ที่เรียกกันว่า สัตว์หิมพานต์
 
ในเชิงศิลปะสัตว์หิม พานต์ได้ถูกนำมาประยุกต์เป็นลวดลายงดงามไม่ว่าจะเป็นรูปปั้น รูปวาด รูปแกะสลักหรือเครื่องประดับต่าง ๆ ส่วนหนึ่งจากคำบอกเล่าของนักวิชาการ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนครให้ความรู้เล่าถึงลวดลายภาพสัตว์หิมพานต์ที่ปรากฏในงานศิลปกรรมไทยว่า จากคติธรรมคำสอนและจากเนื้อความที่พรรณ นาในหนังสือไตรภูมิมิกถา วรรณ กรรมชิ้นเอกในพุทธศาสนาที่กล่าวถึงลักษณะของป่าหิมพานต์ สิ่งมีชีวิตต่าง ๆ ในการถ่ายทอดสร้างสรรค์เป็นงานศิลปะแทนตัวอักษรนับเป็นความสุดยอดของช่างไทยที่ประดิษฐ์จินตนาการลักษณะป่าหิมพานต์ สิ่งมีชีวิตต่าง ๆ ให้รู้จักเข้าใจ
 
ลวดลายภาพสัตว์หิม พานต์ที่ปรากฏถือได้ว่ามีความสำคัญ แต่คงมิได้เป็นองค์ประ กอบหลักในงานศิลปกรรมไทย ในสิ่งของเครื่องใช้ที่เกี่ยวเนื่องด้วยศาสนา กษัตริย์ ลวดลายที่ปรากฏเป็นสิ่งที่แสดงให้เห็นถึงคุณค่าความสำคัญ ขณะเดียวกันยังแสดงให้เห็นถึงผู้ที่ใช้ผู้เป็นเจ้าของว่ามีศักดิ์ยศอย่างไรเป็นการยกย่องเชิดชู
  
“ในงานศิลปกรรมไทยบางอย่างก็ไม่ได้มีลวดลายสัตว์หิมพานต์ แต่ที่ปรากฏนอกเหนือจากความงามยังมีคติความหมาย สัตว์หิมพานต์ที่ปรากฏในงานศิลปกรรมไทยมีพบเห็นมากมายอาจเรียกได้ว่ามีเกือบทุกที่เป็นเรื่องจินตนาการของช่างไทยที่จินตนาการตามหนังสือคำสอนที่บอกกล่าวไว้ สัตว์ที่ปรากฏก็ไม่ใช่สัตว์ทั่วไปที่มีให้เห็น มีความพิเศษเป็นการผสมผสานเรื่องราวสิ่งต่าง ๆ ได้อย่างกลมกลืน”
  สัตว์หิมพานต์ที่ปรากฏในช่วงเริ่มแรกอาจมีอยู่เพียงไม่กี่ชนิด ที่มีให้เห็นอย่างเช่น ครุฑ ราชสีห์ ช้าง นาค หงส์ นกเทศ กินนร กินรี ฯลฯ แต่ในสมัยหลังมีเพิ่มชนิดมากขึ้น แต่อย่างไรก็ตามได้มีการจำแนกสัตว์หิมพานต์จัดแบ่งเป็น 3 กลุ่มใหญ่ ๆ ได้แก่ ประเภทสัตว์สองเท้า (ทวิบาท) สี่เท้า (จตุบาท) และ ประเภทปลา สัตว์ที่อยู่ในน้ำ
 
ในกลุ่มสัตว์สี่เท้าเป็นสัตว์ที่มีอยู่บนบก ส่วนสัตว์สองเท้านั้นมีอยู่ทั้งบนบกและบินได้และจากสามหมวดใหญ่ ยังแยกย่อยออกเป็นกลุ่มต่าง ๆ ได้อีกไม่ว่าจะเป็น กลุ่มสิงห์ เต่า ม้า ปลา รวมไปถึงมนุษย์และอย่างที่รู้จักกันในกลุ่มนี้ได้แก่ คนธรรพ์ นักดนตรีที่ขับกล่อมเทวดา นางฟ้า กับอีกกลุ่มเป็นมักกะลีผล ซึ่งถือว่าเป็นลวดลายภาพสัตว์หิมพานต์การสร้างสรรค์จินตนาการของช่างไทยที่มีความหมายความงามปรากฏอยู่ในงานศิลปกรรม
 
ส่วนในประเภทลวดลายสัตว์สำคัญอย่าง สิงห์ นาค ครุฑ สิงโต ราชสีห์ หงส์ ช้าง ฯลฯ จะนำมาใช้ประกอบในงานสำคัญมีความเกี่ยวเนื่องกับพุทธศาสนาโดยปรากฏอยู่ในสิ่งของเครื่องใช้สำคัญ อีกทั้งยังเป็นส่วนประกอบช่วยเสริมให้ชิ้นงานเหล่านั้นโดดเด่น สวยงามเพิ่มขึ้น
 
“ลวดลายสัตว์หิมพานต์อาจถือได้ว่าเป็นส่วนเสริมทำให้ชิ้นงานมีความโดดเด่นสวยงามเป็นเหมือนการตกแต่งทำให้ภาพเหล่านั้นสมบูรณ์เสริมรับกับลวดลายไทยเพิ่มความงาม ความ อ่อนช้อย อีกทั้งยังทำให้มีเรื่องราวมากขึ้นและยังแสดงให้เห็นถึงจินตนาการความละเอียด รวมไปถึงถ่ายทอดการสร้างสรรค์ของช่างสมบูรณ์มากขึ้น อย่างภายในหมู่พระวิมานวังหน้าซึ่งปัจจุบันเป็นที่ตั้งของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนครที่นี่มีเรื่องราวของสัตว์หิมพานต์ปรากฏ อยู่ในงานศิลปกรรมไทยมากมายให้เรียนรู้ศึกษา ทั้งในส่วนลวดลายประดับลายรดน้ำของบานประตู หน้าต่าง ตลอดจนสิ่งของเครื่องใช้ต่าง ๆ”
 
นอกจากสถานที่นี้ในวรรณกรรม วรรณคดีไทยก็มีหลากเรื่องราวของสัตว์หิมพานต์บอกเล่าให้ได้ทำความรู้จักเข้าใจ อย่างในการแสดงหนังใหญ่ที่นำเรื่องรามเกียรติ์มานำเสนอ ในเรื่องนี้ก็มีสัตว์หิมพานต์มากมายปรากฏ ขณะที่ภาพจิตรกรรมฝาผนังซึ่งส่วนใหญ่เป็นเรื่องราวพุทธประวัติ ชาดกก็จะมีภาพสัตว์หิมพานต์ ป่าหิมพานต์และหากสังเกตในงานศิลปะไทยตามเชิงบันได ทวารบาล ตามบานหน้าต่างประตูซึ่งเป็นเสมือนกำแพงปกป้องก็มักมีลวดลายสัตว์หิมพานต์ให้ได้ศึกษา
 
เฉกเช่นเดียวกับสิ่งของเครื่องใช้ อย่าง ตู้พระธรรม เตียบ ฯลฯ ช่างไทยต่างก็นำลวดลายสัตว์หิมพานต์มาประดับผูกลายกับลวดลายไทยเพิ่มความงาม อ่อนช้อย
 
ทั้งหมดที่กล่าวมานี้คือส่วนหนึ่งของเรื่องราวสัตว์หิม พานต์ที่ปรากฏในงานศิลปกรรมไทยที่ครบพร้อมด้วยความงาม ความหมายเป็นมรดกทางศิลปวัฒนธรรมที่ทรงคุณค่ามีความหมายต่อการศึกษาสืบรักษา.

พงษ์พรรณ บุญเลิศ